Wojskowa Kolej Wąskotorowa w Helu
- Nadrzędna kategoria: Kolej
- Kategoria: Koleje wąskotorowe
- Opublikowano: środa, 20, sierpień 2025 21:00
- PSMKMS
- Odsłony: 6307
Półwysep Helski kojarzy się nam obecnie przede wszystkim ze świetnym miejscem na letnie wakacje. Długa na trzydzieści pięć kilometrów mierzeja jeszcze w niedalekiej przeszłości pełniła zgoła odmienną funkcję strategiczną, niezwykle ważną dla obronności kraju. Z tego względu, końcówkę półwyspu zabezpieczono licznymi fortyfikacjami. Za środek transportu pomiędzy nimi służyła wojskowa kolejka wąskotorowa o prześwicie 600 mm.
W dwudziestoleciu międzywojennym podjęto decyzję o budowie fortyfikacji na końcu półwyspu Helskiego. Ich celem miało być zabezpieczenie polskiej granicy morskiej przed wrogimi działaniami obcych wojsk. W związku z tym, rozpoczęła się budowa Rejonu Umocnionego Hel. Liczne obiekty wojskowe, które wkrótce powstały w lesie od Juraty po sam koniec półwyspu, połączone zostały siecią kolejek wąskotorowych, które służyć miały nie tylko do transportu żołnierzy, ale przede wszystkim zaopatrzenia i amunicji. Oficjalnie sieć kolejek zaczęła funkcjonować w 1934 roku, jednak ocenia się, że już w latach 1927 - 1928 musiały powstać pierwsze torowiska wraz z budową Portu Wojennego, w nabrzeżach którego również znalazły się szyny.
Helska kolejka wąskotorowa od początku poruszała się po torach o rozstawie 600 mm. W szczytowym okresie długość sieci wynosiła 37,5 kilometra i swoim zasięgiem obejmowała teren od Juraty po sam koniec cyplu. Większość torowisk powstała jeszcze przed II wojną światową. Niemcy w trakcie wojny rozbudowali zarówno obiekty militarne, jak i samą kolejkę. Również po wojnie nieznacznie powiększono sieć, jednak z początkiem lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku rozpoczął się jej stopniowy regres. Zamykanych odcinków w wielu wypadkach nie likwidowano fizycznie. Były jedynie zasypywane piaskiem, dzięki czemu obecnie poruszając się po półwyspie Helskim bez większych problemów można odnaleźć dawne podtorza, a od czasu do czasu z piasku wyłaniają się historyczne podkłady. Niektórzy sugerują, że kolej pierwotnie posiadała prześwit 1000 mm, co jednak nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. Zachowane wagony historyczne na tor o szerokości 600 mm idealnie wpasowują się bowiem w skrajnie obiektów militarnych, które natomiast nie noszą żadnych oznak przebudowy.
Do dnia dzisiejszego z dawnej sieci zachowało się około 19 kilometrów torowisk, które zarządzane są przez dwie instytucje. Za większość sieci, około 16,5 kilometra, odpowiada Marynarka Wojenna. 2,5 kilometra torowisk przekazane zostało w utrzymanie Muzeum Kolei Helskich. I właśnie z tego niewielkiego fragmentu mogą skorzystać turyści, którzy wybiorą się na Hel. Obecnie, zarówno Marynarka Wojenna, jak i Muzeum Kolei Helskich, wykorzystują do prowadzenia pociągów lokomotywy serii WLs-40. Pojazdy te charakteryzują się większą skrajnią, niż występująca w obiektach militarnych, stąd w przypadku przejazdu koleją muzealną konieczne jest piesze przejście przez bunkier, aby udać się w dalszą podróż kolejnym pociągiem. Jednocześnie, wojsko pozyskało w ostatnim czasie nowy tabor, co również oznacza, że helska kolejka jeszcze długo pozostawać będzie w eksploatacji.
Stacja początkowa kolejki wąskotorowej położona jest na terenie Muzeum Obrony Wybrzeża. Trasa kolejki podzielona jest na dwie części. Pierwszy odcinek, liczący około 500 metrów długości, dowozi pasażerów ze znajdującego się na terenie muzeum stanowiska artyleryjskiego B2 (Bruno) do stanowiska nr 3 (Cezar), pomiędzy przystankami: Hel-Bruno Północny - Hel-Cezar Południowy. Drugi odcinek jest dłuższy i liczy blisko 1000 metrów długości. Prowadzi ze stanowiska nr 3 (Cezar) do dawnych Magazynów Amunicyjnych baterii Schleswig - Holstein, pomiędzy przystankami: Hel-Cezar Północny - Frankowo Wąsk. Obiekty te jeszcze do niedawna były ściśle strzeżone przez wojsko. Obecnie mieści się tu Muzeum Kolei Helskich. Trasy obu kolejek prowadzą po tym samym torze. Z uwagi jednak na zbyt małą skrajnię przejazdu przez bunkier stanowiska nr 3 (Cezar), pasażerowie opuszczają pociąg. Wcześniej przechodzili pieszo betonowym tunelikiem i wsiadali do drugiego składu. Obecnie, ze względu na urządzenie w tunelu strzelnicy, przejście pomiędzy pociągami odbywa się na zewnątrz bunkra. Poniżej prezentuję zdjęcia kolejki z sierpnia 2014 roku.
Na terenie Muzeum Kolei Helskich znajduje się szereg pamiątek związanych z kolejami na półwyspie Helskich. Zbiory przez ostatnie lata znacząco się powiększyły. Pojawiły się między innymi semafory, słupki kilometrowe, a nawet prezentacja różnych rozstawów torowisk. Muzeum posiada lokomotywę Ls40, jedną z zaledwie kilku zachowanych w naszym kraju oraz lokomotywę Ls60. Oba pojazdy są sprawne i odbywają się nimi krótkie przejażdżki. Na miejscu jest również ściana przednia od lokomotywy EP05 oraz jednostki EN94. Poniżej zdjęcia z lipca 2025 roku.
Przejazd całej trasy kolejki tam i z powrotem wraz ze zwiedzaniem obiektów muzealny zajmuje około 45 minut. Kolejka kursuje w maju i w czerwcu we wszystkie weekendy, natomiast w okresie letnich wakacji codziennie. Na stacji Frankowo Wąsk. można dodatkowo pokonać kolejne kilkadziesiąt metrów wąskotorowego szlaku na ręcznej drezynie. Szczegółowe informacje dotyczące jej funkcjonowania można znaleźć na stronie internetowej Muzeum Obrony Wybrzeża.
Na Helu można również zobaczyć pozostałe odcinki kolei wąskotorowej, wykorzystywane przez wojsko. W większości są one ogólnodostępne, dwukrotnie przecinają nawet drogę wojewódzką nr 216, a więc główną trasę prowadzącą przez mierzeję Helską. W rejonie Miejskiej Oczyszczalni Ścieków przy ulicy Władysława Sikorskiego można zobaczyć wprowadzenie torów wąskotorowych na teren Portu Wojennego w Helu. Tutaj kolejka przecina się z normalnotorową bocznicą. Na terenie wojskowym zlokalizowana jest lokomotywownia. Przy odrobinie szczęścia można dostrzec współczesne wagony wąskotorowe, a nawet przejeżdżający pociąg. Należy mieć na uwadze jednak, że w tym rejonie znajdują się złowrogie tabliczki informujące o zakazie fotografowania. W końcu to infrastruktura krytyczna.
