Tramwaje historyczne w Krakowie
SN1 - 37 i 59
- Nadrzędna kategoria: Tramwaje
- Kategoria: Tramwaje historyczne w Krakowie
- Opublikowano: piątek, 06, luty 2026 21:00
- PSMKMS
- Odsłony: 4619
W dniu 20 stycznia 1913 roku w Krakowie otwarto pierwszą linię normalnotorowego tramwaju elektrycznego. Do jej obsługi na przełomie 1912 i 1913 roku zakupiono 10 wagonów, oznaczonych w naszym mieście symbolem SN1, wyprodukowanych przez Fabrykę Wagonów i Maszyn w Sanoku. Były to pierwsze normalnotorowe tramwaje, kursujące po ulicach naszego miasta.
W 1913 roku liczba wozów powiększyła się o kolejne 17 sztuk. 10 pojazdów ponownie zbudowano w Sanoku, 5 wozów pochodziło natomiast z fabryki w austriackim Grazu. To właśnie od tego miasta wzięło się późniejsze określenie wagonów SN1 mianem „grackich”. Równolegle, w warsztatach własnych KMKE zbudowano dwa pierwsze wozy silnikowe. W kolejnych latach montowano dalsze tramwaje. W sumie zbudowano 15 wagonów silnikowych oraz 20 doczepnych, przy czym w latach 1928 - 1936 sześć wagonów silnikowych powstało z wcześniej zbudowanych wozów doczepnych. W końcowym rozrachunku w Krakowie eksploatowano więc 40 wagonów silnikowych SN1 oraz 14 wagonów doczepnych PN1.
Najpierw w 1912 było 10 z Sanoka 31-40, później w 1913 dostali znowu 10 z Sanoka 41-50 oraz pięć z Grazu 51-55. Już KMKE w 1913 wyprodukowało dwa 56,57. Następne też już przez KMKE ( MPK ma rację że 15 sztuk) dwa powstały po I wojnie w 1921 58 i w 1922 59 (ten co go odnowili). Następne cztery wyprodukowali do 1925 60-63. Później powstawały na bazie 6 doczep od 1928 r. numery od 64-70 za wyjątkiem wagonu 68. Jego zbudowali od podstaw w 1930 roku i był na jakiejś wystawie w Poznaniu ( Kołodziej o tym pisze w swojej książce). Ostatnie dwa powstały w 1935 69 i w 1936 70
Tramwaje SN1 były identyczne jak eksploatowane w tym samym czasie wozy w Wiedniu. Mierzyły 10 650 mm długości i ważyły 13 ton. Wnętrze wagonu podzielone zostało na przedziały klasy I i II, odseparowane od siebie oszkloną ścianką działową z suwanymi drzwiami. Przedziały wyposażone były w dwie podłużne ławki usytuowane wzdłuż okien. W pierwszej klasie ławki obite były skórą, w drugiej klasie natomiast ławki wyłożono drewnem. Z początkiem lat 20-tych zlikwidowano podział na klasy i zdemontowano drzwi w ściance. Pomosty były oszklone i oddzielone od wnętrza wagonu drzwiami przesuwnymi.
W 1956 roku rozpoczęto kasacje „Gracówek”. Niektóre wagony po wycofaniu z liniowej eksploatacji pełniły funkcję wozów gospodarczych. Pierwsze normalnotorowe tramwaje krakowskie ostatecznie zniknęły z ulic miasta w 1969 roku. Wagony typu SN1 kursowały po Krakowie przez 58 lat i stanowiły charakterystyczny element krajobrazu miasta.
Z okazji przypadającej w 1995 roku rocznicy 120-lecia Komunikacji Miejskiej w Krakowie, MPK odbudowało tramwaj typu SN1. Zrekonstruowano go na podstawie trzech ocalałych, ale będących w złym stanie wagonów tego typu i przywrócono mu pierwotny numer 37. Tramwaj ten, jako pierwszy, po pół wieku powrócił na płytę Rynku Głównego. Tuż po odbudowie prezentowano go tam przez kilka dni. Potem wynajęty został przez jedną z telewizji prywatnych i stał na krakowskim rynku przez kilka miesięcy.
W maju 2009 roku "Gracówka" powróciła do pierwszej krakowskiej zajezdni tramwajowej przy ulicy św. Wawrzyńca. Tramwaj, jak przed wiekiem, zajął miejsce w historycznej hali, tym razem w towarzystwie innych zabytkowych krakowskich wagonów. Dodatkowo, krakowskie MPK wykonało replikę wagonu PN3 - 555, przeznaczoną specjalnie do kursowania z SN1. Odtąd, "Gracówka" okazjonalnie pojawia się na ulicach Krakowa, zarówno solo jak i ze swoją "nową" doczepką. Starszym krakowianom przypomina "dawne dobre czasy", a młodszym stwarza szansę spotkania z przeszłością "na żywo".
| Typ | SN1 |
| Rodzaj wagonu | Silnikowy |
| Producent | Fabryka Wagonów i Maszyn w Sanoku, Graz, KST, KMKE |
| Lata produkcji | 1912 - 1936 |
| Szerokość toru [mm] | 1435 |
| Długość całkowita [mm] | 10650 |
| Szerokość [mm] | 2274 |
| Wysokość [mm] | 3600 |
| Masa własna [t] | 13,2 |
| Liczba miejsc siedzących | 24 |
| Liczba miejsc stojących | 56 |
| Liczba osi | 2 |
| Typ silnika | D.58w |
| Liczba i moc silników [kW] | 2 x 33 |
| Średnica kół [mm] | 825 |
W Krakowie zachowane zostały jeszcze dwa wagony SN1 numer 31 i 59. Drugi z pojazdów w latach 2023 - 2025 przeszedł w Stacji Obsługi i Remontów renowację, w ramach której uzyskał wygląd z czasów eksploatacji po II wojnie światowej. Wspomniany wagon SN1 – 59 był jednym z 15 tramwajów zbudowanych przez pracowników Krakowskiej Spółki Tramwajowej w warsztatach przy ulicy św. Wawrzyńca. Został oddany do użytku w 1922 roku. Zdecydowano się na takie rozwiązanie, ponieważ po zakończeniu I wojny światowej i odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Krakowskiej Spółki Tramwajowej nie było stać na zakup nowych pojazdów, a nawet na zaciągnięcie kredytu na ten cel. Tymczasem sieć tramwajowa w mieście cały czas się rozwijała.
Zbudowany tramwaj był pierwszym w Krakowie, w którym od samego początku zniesiono podział na pierwszą i drugą klasę. Stąd posiadał jeden duży przedział pasażerski z ławkami usytuowanymi wzdłuż ścian bocznych i z 16 małymi oknami. Po drugiej wojnie światowej unifikowano wygląd poszczególnych wozów. Zmniejszono wówczas liczbę okien do ośmiu, wstawiając w ścianach bocznych dwukrotnie większe cztery okna. Zamiast obłych ścian na końcach, zastosowano proste, przez co pudło wagony stało się bardziej kanciaste.
Tramwaj został wycofany z ruchu w 1959 roku. Jego nadwozie, po zdemontowaniu wyposażenia elektrycznego i mechanicznego, trafiło do ośrodka wczasowego MPK w Osieczanach. Przerobiono je na domek mieszkalny, w którym przez kolejne niemal 12 lat spędzali urlopy pracownicy krakowskiego przewoźnika wraz z rodzinami. Po wybudowaniu nowego domu wczasowego w Osieczanach, nadwozie SN1 zostało sprzedane prywatnej osobie zamieszkującej okolice Myślenic. Dzięki temu przetrwało i w 1986 roku zostało odkupione przez MPK. Wrak wagonu trafił do ówczesnej Składnicy Taboru Zabytkowego MPK. W 1998 roku został przekazany do Muzeum Inżynierii Miejskiej, czyli obecnego Muzeum Inżynierii i Techniki, a latem 2020 roku po raz drugi powrócił do swojego pierwotnego właściciela, czyli krakowskiego MPK.
Jego renowacja rozpoczęła się w styczniu 2022 roku. Postępy przy odbudowie można było obserwować podczas dni otwartych Stacji Obsługi i Remontów w kolejnych latach. W trakcie renowacji pracownicy MPK starali się zachować jak najwięcej elementów oryginalnych wagonu, w tym drewnianych konstrukcyjnych i wyposażania. Ostatecznie tramwaj odzyskał dokładnie taki wygląd i kolor, jaki miał w ostatnim okresie eksploatacji, czyli w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku. Poniżej prezentuję zdjęcia z kolejnych etapów prac we wrześniu 2022 roku, pod koniec maja 2023 roku oraz w marcu 2024 roku.
Prezentacja tramwaju SN1 - 59, po zakończeniu renowacji, miała miejsce w dniu 3 czerwca 2025 roku na terenie dawnej zajezdni przy ulicy św. Wawrzyńca, w miejscu w którym pojazd ten został zbudowany i wraz z innymi wagonami tego typu był przez lata eksploatowany. Kilka dni później, 8 czerwca 2025 roku, wagon po raz pierwszy wyjechał, by obsługiwać specjalną linię numer 40, kursująca po trasie z Łagiewnik do zajezdni Nowa Huta. Od tego czasu można go okazjonalnie zobaczyć na ulicach naszego miasta, najczęściej podczas realizacji kursów w ramach Krakowskiej Linii Muzealnej.
