Tramwaje w Europie
Słowacja - Bratysława
- Nadrzędna kategoria: Tramwaje
- Kategoria: Tramwaje na świecie
- Opublikowano: środa, 15, październik 2025 21:00
- PSMKMS
- Odsłony: 4602
Bratysława jest stolicą Słowacji, państwa które powstało w 1993 roku po podziale Czechosłowacji. Miasto jest jednym z dwóch na Słowacji, w których funkcjonuje sieć tramwajowa. Mieszka tu niecałe pół miliona mieszkańców. Mimo to, poza komunikacją tramwajową, po ulicach kursują także autobusy i trolejbusy.
Pierwsza osada w miejscu współczesnej Bratysławy powstała na przecięciu dwóch szlaków handlowych. Szlak bursztynowy prowadził z morza Bałtyckiego nad morze Śródziemne. Z kolei szlak dunajski biegł wzdłuż rzeki Dunaj, łącząc centralną Europę z jej południowo-wschodnią częścią. Krzyżowały się one w pobliżu zamku Devin. Sama Bratysława powstała u podnóży zamku Bratysławskiego, w miejscy współczesnego, historycznego centrum. Prawa miejskie otrzymała w 1291 roku. Dzięki korzystnemu położeniu, miasto szybko się rozwijało, stając się od 1536 roku głównym miejscem koronacji władców węgierskich. Dopiero w XIX wieku Bratysława zaczęła tracić swoją rolę na rzecz nieodległej Budy, dziś będącej częścią Budapesztu. W 1914 roku uruchomiono bezpośrednie połączenie kolejowe z Wiedniem. Po I wojnie światowej Bratysława stała się stolicą Słowacji, która weszła w skład Czechosłowacji. Od 1 stycznia 1993 roku miasto jest stolicą niezależnej Słowacji. Położenie Bratysławy nie jest typowe dla stolic europejskich. Znajduje się bowiem w zachodniej części kraju i bezpośrednio sąsiaduje z Austrią i Węgrami. To jedyny taki przypadek w Europie, gdy stolica jednego kraju graniczy z dwoma innymi państwami.
Bratysława pozostaje w cieniu nieodległego Wiednia i nieco dalej położonego Budapesztu. Miasto zachowało jednak niezwykle urokliwe, historyczne centrum, które nie uległo zniszczeniu w trakcie obu wojen światowych. Głównym symbolem miasta jest bratysławski zamek, który góruje nad historycznym centrum. W mieście znajduje się także zamek Devin, który położony jest na wzgórzu u ujścia rzeki Morawy do Dunaju, na trójstyku granic z Austrią i Węgrami. Miasto w dwudziestym pierwszym wieku bardzo wypiękniało, jest zadbane i naprawdę godne wizyty. Bratysława jest też ważnym ośrodkiem przemysłowym. Znajduje się tu wiele zakładów, w tym między innymi petrochemia oraz duży port rzeczny na Dunaju. Podstawowym środkiem transportu w mieście jest sieć tramwajowa, która w ostatnim czasie została rozbudowana. Pojawił się też nowy tabor.
Pierwsze tramwaje elektryczne wyjechały na ulice Bratysławy w 1895 roku. Od początku poruszały się po torach o rozstawie 1000 milimetrów. W drugiej połowie lat trzydziestych ubiegłego wieku podjęto próby uruchomienia tramwajów normalnotorowych, które jednak dość szybko zaniechano. Pomimo podejmowanych w późniejszym okresie kolejnych działań, mających na celu zmianę rozstawu torowiska, do dzisiaj po Bratysławie kursują tylko wąskotorowe tramwaje i chyba w końcu ostatecznie pogodzono się z tym rozwiązaniem.
Początkowo po mieście jeździły węgierskie wagony z fabryki Ganz. Później rozpoczęto zakupy wozów wyprodukowanych przez zakłady Tatra oraz austriacki SGP. Po drugiej wojnie światowej ruszyła rozbudowa sieci tramwajowej. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych powstało większość obecnie eksploatowanych tras tramwajowych, w tym tunel pod bratysławskim zamkiem.
W 1957 roku na ulicach Bratysławy pojawiły się pierwsze tramwaje Tatra T2. Czteroosiowe wagony posiadające dwa wózki oraz rozrząd pośredni, były krokiem milowym w stosunku do dotychczas eksploatowanych pojazdów dwuosiowych. Na początku w mieście znalazł się prototypowy egzemplarz Tatry T2 numer 6002, który przybył tu z Pragi. Oczywiście musiał on otrzymać wąskotorowe wózki. Wagon eksploatowany był do połowy lat siedemdziesiątych. W 1977 roku został przekazany do muzeum tramwajów w Pradze, gdzie można go oglądać do dziś. W latach 1959 do 1962 do Bratysławy przychodziły już fabrycznie nowe tramwaje tego typu. W sumie było ich 66 sztuk. Eksploatowano je do początku lat osiemdziesiątych, gdy większość skreślono ze stanu. Jeden wagon o numerze 215 został zachowany jako zabytkowy.
W 1964 roku w Bratysławie eksploatację rozpoczęły pierwsze wagony Tatra T3. W ciągu czterech lat do miasta trafiły 42 wozy tego typu. W 1975 roku dostarczono kolejne 16 egzemplarzy, które zastąpiły wyeksploatowane Tatry T2. Na tym planowano zaprzestać dostarczanie fabrycznie nowych wagonów do miast Czechosłowacji. Zakłady Tatra zajęły się produkcją pojazdów na eksport do ZSRR. Poszczególne zakłady komunikacyjne miały otrzymać używane tramwaje z Pragi, gdzie właśnie trwała budowa metra. Planów oddania wagonów przez stolicę nie udało się dotrzymać, co spowodowało poważny kryzys transportowy. Dopiero w latach osiemdziesiątych udało się uzyskać pojazdy pochodzące z produkcji do krajów ZSRR. I tak do Bratysławy do 1989 roku trafiło aż 130 wagonów oznaczonych symbolem T3SUCS ( od SU/CS - ZSSR/CSSR ).
W międzyczasie w Bratysławie rozpoczęto eksploatację wagonów K2, stanowiących przegubową wersję wozów Tatra T3. W 1969 roku dostarczono pierwszy egzemplarz, w latach siedemdziesiątych koleje 85 sztuk, a w 1983 roku ostatnie trzy sztuki z transzy eksportowej do Jugosławii.
Do niedawna, najmłodszymi tramwajami eksploatowanymi w Bratysławie były Tatry T6A5. W latach 1991 - 1993 dostarczono w sumie 46 pojazdów tego typu. W 1997 roku zakupiono dodatkowo 10 kolejnych wagonów już w zmodernizowanej wersji. Wszystkie te wozy wciąż są eksploatowane w mieście.
Wagony produkowane przez zakłady Tatra zawsze charakteryzowały się świetną jakością. Dobra stal użyta do budowy pudła oraz niezła konstrukcja sprawiły, że przez wiele lat opłacało się inwestować w modernizacje tych pojazdów. Stąd u naszych południowych sąsiadów praktycznie na wszystkich sieciach tramwajowych można zobaczyć wiele przebudowanych wozów tego typu. Podobnie sytuacja przedstawia się w Bratysławie. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku podjęto próby bardzo zaawansowanej modernizacji wagonów przegubowych typu K2. Przebudowie poddano całą instalację elektryczną i sterowanie (wymienione na tyrystorowe). Założono sieć CAN, system diagnostyki pokładowej wszystkich podzespołów, nowe drzwi odskokowo-uchylne, system informacji pasażerskiej (wyświetlacze oraz głośniki z których zapowiadane są przystanki), pantograf połówkowy oraz klimatyzację kabiny motorniczego. Wewnątrz pojazdów zmieniono układ siedzeń, a na zewnątrz w miejscu przedniej i tylnej ściany zamontowano plastikowe panele z panoramiczną szybą. Modernizacja udała się i od tego czasu co roku takiej naprawie poddawano po kilka wagonów rocznie. W latach 1998 - 2009 przebudowano w sumie 35 wozów, z czego 9 pojazdów o numerach od 7126 do 7134, uzyskało w ramach naprawy zupełnie nowe pudła (ze starych wagonów pozostały tylko wózki). W 2025 roku w mieście pozostawało 27 wagonów K2S w liniowej eksploatacji. Nieco innej przebudowanie poddano w 2001 roku jeszcze jeden wóz K2, który oznaczono symbolem K2G. W tym przypadku poprzestano na jednym wagonie, oznaczonym numerem 7085.
Niektóre wycofane z ruchu wagony K2S nie trafiły na złom. Wóz numer 7105 został postawiony na placu targowym przy ulicy Miletičova w Bratysławie. Z kolei wagon numer 7101 trafił aż do Koszyc, na stację Alpinka Dziecięcej Kolejki Wąskotorowej. Pełni tam rolę ożywionego eksponatu. Chociaż nie może nigdzie pojechać, to dzięki podłączeniu niskiego napięcia, można w nim otworzyć drzwi, czy zadzwonić dzwonkiem.
Także starsze wagony Tatra T3 poddawano modernizacji. Proces ten rozpoczęto jeszcze na początku lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Generalnie chodziło o zastosowanie tyrystorowego sterowania i związane z tym oszczędności energii. Przebudowane wagony, w zależności od zakresu modernizacji oraz zastosowanych urządzeń oznaczono symbolem T3M oraz T3G. W 1999 roku przebudowano dwa wagony typu T3 na wzór modernizacji przegubowych Tatr K2S. Odnowione wozy otrzymały nowe numery 7301 i 7302 i oznaczenie T3S. Z kolei w 2001 roku przebudowie poddano dwa następne wagony, które oznaczono symbolem T3AS i nowymi numerami 7303 i 7304. W przypadku tych dwóch wagonów modernizacja zaszła jeszcze dalej. Wśród nowości w nich zastosowanych warto wspomnieć o silnikach asynchronicznych. W kolejnych latach w Bratysławie podobnym modernizacjom poddawano dalsze wagony typu T3SUCS, które po naprawie oznaczone zostały symbolem T3P. Kontynuowano także bardzie zaawansowane modernizacje do standardu T3S.
Bratysławska sieć tramwajowa do końca ubiegłego wieku przeżywała okres stagnacji. W mieście rozważano zarówno budowę metra, jak i zmianę rozstawu torów na normalny. Ze wszystkich tych planów nic jednak nie wyszło. Zmiana przyszła dopiero wraz z wejściem Słowacji w struktury Unii Europejskiej. Pierwszą inwestycją tramwajową, jaką zdecydowano się zrealizować, była budowa trasy tramwajowej do dzielnicy Petržalka, położonej po drugiej stronie Dunaju, dokładnie naprzeciwko centrum miasta. Mieszka tu ponad 115 000 ludzi i jest to jeden z najgęściej zaludnionych terenów w Europie Środkowej. Dotychczas obszar ten obsługiwany był wyłącznie przez autobusy, chociaż właśnie w ten rejon przez lata planowano budowę linii metra. Przygotowania do jego poczyniono już w 2006 roku. W 2007 roku podjęto decyzję o przystosowaniu trasy zarówno dla pojazdów wąskotorowych, jak i normalnotorowych. Uznano bowiem, że w ten sposób w przyszłości w łatwy sposób będzie można wprowadzić w Bratysławie tramwaje dwusystemowe, poruszające się poza miastem po torach kolejowych. Ostatecznie budowa nowej trasy tramwajowej, charakteryzującej się torowiskiem przystosowanym do dwóch rozstawów szyn, ruszyła w 2014 roku. Linia przekracza Dunaj po nowym obiekcie, który powstał w miejscu Starego Mostu, wykorzystywanego dotychczas wyłącznie przez samochody. Nowy most służy natomiast tramwajom, pieszym i rowerzystom. Wyznaczono na nim specjalne punkty widokowe, w których można usiąść sobie na ławeczce i podziwiać naddunajską panoramę Bratysławy. Nowa trasa tramwajowa na Petržalkę oddana została do użytku ostatecznie w dniu 8 lipca 2016 roku i liczyła około 2 kilometrów długości, posiadając trzy przystanki. Na końcu nie zastosowano pętli, ponieważ od raz wiadomo było, że torowisko będzie przedłużane dalej. Zlokalizowano natomiast przejście międzytorowe, które umożliwiało zawracanie tramwajów dwukierunkowych. Do obsługi trasy skierowano dwie linie tramwajowe numer 1 i 3.
W latach 2014 - 2016 do Bratysławy trafiło w sumie 60 nowych wagonów tramwajowych marki Škoda. Początkowo było to 30 dwukierunkowych wozów 30T, które wykorzystywano przede wszystkim do obsługi nowej trasy tramwajowej na Petržalkę. W kolejnych miesiącach dotarło dalsze 30 jednokierunkowych wozów 29T, które kursują na pozostałych liniach tramwajowych w mieście. Wszystkie zakupione wozy mają obniżoną podłogę na długości 87% i mierzą 32,5 metra długości. Posiadają wprawdzie pięć członów, jednak skrajne człony są dłuższe od pozostałych i osadzone zostały na skrętnych wózkach. Dzięki takiemu rozwiązaniu, tramwaje te w mniejszym stopniu zużywają torowisko. W latach 2023 - 2024 roku liczba wozów 29T zwiększyła się do 50 sztuk, natomiast 30T do 40 sztuk.
Jednym z ciekawszych elementów bratysławskiej sieci tramwajowej jest tunel poprowadzony pod wzgórzem zamkowym. Liczy około 790 metrów długości. Został zbudowany w latach 1941 - 1949. Od 1983 roku służy wyłącznie tramwajom. Wcześniej poruszały się tu również pojazdy. W 2012 roku w tunelu wykryto pęknięcia, które doprowadziły do jego czasowego zamknięcia. W 2025 roku korzystała z niego tylko linia 9.
Chociaż budowa dalszego odcinka trasy tramwajowej w dzielnicy Petržalka miała rozpocząć się niedługo po oddaniu pierwszej części w 2016 roku, prace ruszyły dopiero pod koniec 2021 roku i trwały aż do 2025 roku. Nowa trasa została ostatecznie otwarta w dniu 27 lipca, liczy 4 kilometry długości i posiada 6 przystanków. Wykonana została w całości w torowisku o rozstawie 1000 mm, bez zastosowania splotu z torem o rozstawie 1435 mm, tak jak miało to miejsce na pierwszym odcinku z centrum miasta. Torowisko przebiega przez całą długość osiedla Petržalka, aż do pętli Južné mesto, gdzie zlokalizowano również małą halę zajezdni. Co ciekawe, pętla posiada również tory do zawracania pojazdów dwukierunkowych. Do obsługi trasy skierowano tylko linię numer 3, kursującą w godzinach szczytu nawet co 2,5 minuty. Dzięki realizacji inwestycji, mieszkańcy dzielnicy Petržalka otrzymali w końcu możliwość korzystania z transportu szynowego przy co dziennych dojazdach do centrum Bratysławy. Torowisko niemal na całej długości jest wydzielone. Tylko w niektórych miejscach przecina się z ruchem ulicznym, gdzie zastosowano sygnalizację świetlną z priorytetem.
System komunikacji tramwajowej w Bratysławie obsługiwany jest przez firmę Dopravný podnik Bratislava. Jeszcze w drugiej dekadzie dwudziestego pierwszego wieku, po mieście poruszało się 9 linii tramwajowych, jednak w wyniku przeprowadzonej reformy sieci komunikacyjnej w grudniu 2019 roku, pozostały tylko cztery linie: 1, 3, 4 i 9. Na każdej z tras kursowała tylko jedna linia z wysoką częstotliwością, a system nastawiony był na przesiadki. W 2025 roku tabor składał się z 212 pojazdów, z czego 90 sztuk stanowiły niskopodłogowe wagony Škoda 29T i 30T. Pozostałe wozy były wysokopodłogowe i w większości wyjeżdżały na ulice miasta tylko w dni powszednie. W dni wolne przegubowe wagony Tatra K2S kursowały tylko na liniach 1 i 9. Tramwaje stacjonowały w dwóch zajezdniach: Jurajov dvor i Krasňany. Długość sieci, po jej wydłużeniu do nowej pętli Južné mesto, wynosiła 45,4 kilometra długości. W mieście funkcjonowało 161 przystanków tramwajowych. Miłośnicy polskich akcentów mogli podziwiać w wielu pojazdach bratysławskiej komunikacji miejskiej polskie kasowniki R&G z Mielca.
